ตามรอยฉาก โขนพระราชทาน ตอน สีดา สู่จิตรกรรมฝาผนังวัดพระแก้ว

เปิดฉากด้วยความยิ่งใหญ่สมการรอคอยสำหรับเวทีโขนที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของประเทศไทยโดยมูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพฯ หรือเป็นที่รู้จักในชื่อ โขนพระราชทาน ซึ่งในปี พ.ศ. 2569 นี้นำเสนอเรื่อง รามเกียรติ์ ตอน สีดา ดำเนินเรื่องตามบทพระราชนิพนธ์เรื่องรามเกียรติ์ในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช รัชกาลที่ 1 ถ่ายทอดเรื่องราวตั้งแต่กำเนิดนางสีดา การอภิเษกกับพระราม การติดตามพระรามออกเดินป่า จนถูกทศกัณฐ์ลักพาไปกรุงลงกา และการลุยไฟเพื่อพิสูจน์ความบริสุทธิ์และความจงรักภักดี

สำหรับการแสดงโขนมูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพฯ ประจำปี 2569 ตอน สีดา มีการออกแบบฉากและองค์ประกอบการแสดงอย่างวิจิตรตระการตาโดยในส่วนของฉากได้รับแรงบันดาลใจจากจิตรกรรมฝาผนังภายในวัดพระแก้ว หรือ วัดพระศรีรัตนศาสดาราม ซึ่งโดดเด่นด้วยเนื้อหาของจิตรกรรม รามเกียรติ์ ที่วาดเต็มผนังตลอดระเบียงคด ซึ่งรามเกียรติ์เป็นวรรณกรรมที่ได้รับอิทธิพลจาก “มหากาพย์รามายณะ” ของอินเดียและได้รับความนิยมอย่างต่อเนื่องมาจนถึงกรุงรัตนโกสินทร์ รวมทั้งยังถูกนำมาเป็นเนื้อหาในการแสดงโขน

พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช รัชกาลที่1 ได้พระราชนิพนธ์ รามเกียรติ์ ขึ้นเพื่อรวบรวมวรรณกรรมแห่งยุคตั้งแต่ต้นจนจบอย่างสมบูรณ์  ถัดมาในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 3 ทรงให้ช่างเขียนจิตรกรรมเล่าเรื่องรามเกียรติ์ตามพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ 1 ลงบนระเบียงคดวัดพระแก้วเป็นครั้งแรกและซ่อมแซมครั้งใหญ่ในสมัยรัชกาลที่ 9 คราวพระราชพิธีสมโภชกรุงรัตนโกสินทร์ 200 ปี

รามเกียรติ์บนระเบียงคดวัดพระแก้วนั้น ได้รับการยกย่องให้เป็นจิตรกรรมฝาผนังที่ยาวที่สุดในโลก แบ่งการเขียนภาพออกเป็นห้องๆ ทั้งหมด 178 ห้อง ถือเป็นจิตรกรรมฝาผนังเรื่อง รามเกียรติ์ที่สมบูรณ์ที่สุดในไทย และในการแสดงโขนพระราชทานก็มีการหยิบจับเอาจิตรกรรมฝาผนังเหล่านี้มาสร้างเป็นฉาก ใครที่ประทับใจฉากรามเกียรติ์จากโขนพระราชทาน สามารถตามรอยมาชมต้นทางของแรงบันดาลใจได้ที่วัดพระแก้ว ส่วนจะมีฉากไหนที่ถูกหยิบมาถ่ายทอดในโขนเรื่องรามเกียรติ์ ตอน สีดา บ้างนั้น Sarakadee Lite ได้รวบรวมไว้แล้ว

จิตรกรรมห้องที่ 8 “พระราชพิธีอภิเษกพระราม-นางสีดา”

ถ่ายทอดพิธีอภิเษกพระรามกับนางสีดาที่เมืองมิถิลา รายละเอียดของภาพนี้เล่าเหตุการณ์การท้าวทศรถและเหล่ากษัตริย์ เสด็จมาร่วมพิธีอภิเษกสมรสของพระรามกับสีดาที่เมืองมิถิลา ซึ่งท้าวชนกจัดงานอย่างสมพระเกียรติ มีพระมหาฤๅษีและมวลหมู่เทพยดามาร่วมพิธีด้วยความชื่นชม ครั้นเสร็จพิธีท้าวทศรถได้ทูลลาท้าวชนก และขอนำพระรามกับนางสีดาตามเสด็จกลับไปด้วย ทำให้ท้าวชนกทรงเศร้าโศก พร้อมตรัสฝากฝังนางสีดากับท้าวทศรถ และประทานโอวาทนางสีดากับพระรามให้รักใคร่ซื่อสัตย์สุจริตต่อกัน

จิตรกรรมห้องที่ 24 “ทศกัณฐ์ลักนางสีดา”

รายละเอียดในภาพนี้เล่าถึงตอนที่ นางสำมนักขา กลับมาแกล้งพรรณนาความงดงามของนางสีดาให้ทศกัณฐ์หลงใหล และสั่ง มารีศ น้าชายแปลงเป็นกวางทองมาล่อลวง ทำให้นางสีดาอยากได้และรบเร้าพระรามให้ออกไปตามกวาง จนกระทั่งพระรามรู้ว่ากวางตัวนี้เป็นยักษ์แปลงกายมาจึงแผลงศรสังหาร มารีศส่งเสียงร้องเป็นเสียงพระรามเรียกให้พระลักษมณ์ช่วย นางสีดาเข้าใจว่าพระรามตกอยู่ในอันตราย จึงเร่งให้พระลักษมณ์รีบไปช่วย ทศกัณฐ์ได้โอกาสแปลงเป็นฤๅษีมาชักชวนนางไปเป็นมเหสีทศกัณฐ์ แต่นางไม่ยินยอมทศกัณฐ์จึงคืนร่างเป็นพญายักษ์เข้าอุ้มนางเหาะหนี ระหว่างทางถูกนกสดายุเข้าขัดขวางเกิดการต่อสู้กัน นกสดายุประมาทกล่าวเยาะเย้ยว่ากลัวแต่แหวนของพระอิศวรที่นางสีดาสวมอยู่ ทศกัณฐ์ได้ทีจึงถอดแหวนนางขว้างมาถูกนกสดายุบาดเจ็บสาหัส

จิตรกรรมห้องที่ 107 “หนุมานชูกล่องดวงใจ”

อีกหนึ่งฉากอลังการของโขนพระราชทาน ตอน สีดา ได้แรงบันดาลใจจากภาพจิตรกรรมห้องที่ 107 หนุมานกำลังชูกล่องดวงใจเย้ยทศกัณฐ์ เล่าเหตุการณ์เอาชนะทศกัณฐ์ เพื่อนำสีดากลับคืน โดยหนุมานแฝงกายไปล่อหลอกให้ทศกัณฐ์ไว้ใจจนรับเป็นลูก จากนั้นหนุมานก็ได้ขโมยกล่องดวงใจของทศกัณฐ์ ก่อนจะกลับมาเผยความจริงพร้อมชูกล่องดวงใจเย้ยทศกัณฐ์ ทศกัณฐ์อ้อนวอนตัดพ้อและทวงบุญคุณหนุมาน หนุมานจึงถอดเครื่องทรงโยนคืนให้ ทศกัณฐ์รู้ตัวว่าถึงที่ตายจึงยกทัพกลับเข้าเมืองเพื่อไปร่ำลามเหสีเป็นครั้งสุดท้าย

จิตรกรรมห้องที่ 111 “ฉากสีดาลุยไฟ”

ในรามเกียรติ์ตอนสีดา ฉากที่ทุกคนรอคอยและเป็นภาพจำของตอนนี้คือตอนที่นางสีดาลุยไฟ เพื่อสะท้อนความบริสุทธิ์และความจงรักภักดีของนางสีดาที่มีต่อพระราม ตามเนื้อเรื่องหลังจากพิเภกจัดขบวนแห่อัญเชิญนางสีดาไปเฝ้าพระราม นางสีดาได้ลุยไฟเพื่อพิสูจน์ความสัตย์ความบริสุทธิ์ที่มีต่อพระรามพระสวามี ด้วยความบริสุทธิ์ไร้ราคีแผ้วพานไฟมิได้ทำอันตรายนางและบังเกิดมีดอกบัวผุดขึ้นรับทุกย่างก้าวของนางสีดา การพิสูจน์ความบริสุทธิ์ครั้งนี้เป็นการสยบคำครหาของผู้ที่คลางแคลงใจต่อสีดา หลังจากที่นางถูกทศกัณฐ์ลักพาตัวไปอยู่ที่กรุงลงกา

อ้างอิง

• www.royalgrandpalace.th
• สถาบันไทยศึกษา จุฬาฯ

Fact File

• การแสดงโขนมูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพฯ ตอน “สีดา” กำหนดจัดแสดงขึ้นในระหว่างวันที่ 5 พฤศจิกายน –
  10 ธันวาคม 2569 ณ หอประชุมใหญ่ ศูนย์วัฒนธรรมแห่งประเทศไทย กรุงเทพฯ สำรองที่นั่งที่ไทยทิคเก็ตเมเจอร์ โทร. 0-2262-3456 www.thaiticketmajor.com