เปิดพิกัดลับป่าเชียงใหม่ เส้นทางเดินป่าตามหา กระเจียวสุเทพ พืชหายากระดับโลก

ฟิตร่างกายไปเดินป่า ค้นหาพรรณไม้หายากระดับโลกภายในพื้นที่ป่าอนุรักษ์ สวนพฤกษศาสตร์สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ กับการปรากฏตัวของ กระเจียวสุเทพ (Curcuma ecomata Craib) พืชถิ่นเดียว (Endemic species) ของไทย ที่ถูกค้นพบครั้งแรกที่ดอยสุเทพ จังหวัดเชียงใหม่ และสามารถพบได้ในพื้นที่จำกัดเดียวบนโลกใบนี้ ทั้งยังเป็นกระเจียวพันธุ์หายากของไทยที่จะค่อยๆ ผุดจากใต้ผืนดินมาให้เห็นเพียงปีละครั้งราวเดือนเมษายนถึงกรกฎาคมของทุกปี และทุกปีทางสวนพฤกษศาสตร์ฯ มักจะจัดกิจกรรมเดินป่ากับนักพฤกษศาสตร์แบบวันเดียวและแบบค้างคืนภายใต้หลักสูตรโรงเรียนนักเดินป่า พาไปตามหากระเจียวสุเทพ หนึ่งเดียวในโลกที่มีผู้คนเพียง 1 เปอร์เซนต์ในโลกเท่านั้นที่มีโอกาสได้ค้นพบ

“หมอคาร์” ผู้ค้นพบพืชพันธุ์เฉพาะดอยสุเทพ

กระเจียวสุเทพ เป็นทั้งพืชเฉพาะถิ่นและดัชนีชี้วัดความอุดมสมบูรณ์ทางนิเวศวิทยาของพื้นที่ป่านั้นๆ ถูกค้นพบครั้งแรกในโลกเมื่อปี ค.ศ.1910 ที่ดอยสุเทพ จังหวัดเชียงใหม่ โดย หมอคาร์ หรือ นายแพทย์ เอ.เอฟ.จี. คาร์ (Arthur Francis George Kerr) แพทย์ชาวอังกฤษผู้ออกสำรวจพันธุ์ไม้บนยอดดอยอินทนนท์และดอยสุเทพของไทย และบุกเบิกการวิจัยแบบนักพฤกษศาสตร์จนได้รับยกย่องให้เป็น บิดาแห่งวงการพฤกษศาสตร์ไทย โดยหมอคาร์ได้ค้นพบพืชสกุลสุเทพหลากหลายสายพันธุ์จากป่าหลังบ้านเชียงใหม่บนดอยสุเทพและยอดดอยปุย หนึ่งในพืชพรรณที่ค้นพบคือ “กระเจียวสุเทพ” เป็นพืชที่มีแนวโน้มใกล้สูญพันธุ์

กระเจียวสุเทพ เป็นพืชในสกุลขมิ้น (Curcuma) วงศ์ขิงข่า (Zingiberaceae) ซึ่งเป็นสกุลที่มีความหลากหลายทางชีวภาพสูง พบในประเทศไทยมากกว่า 90 ชนิด มีทั้งชนิดที่ขึ้นอยู่ทั่วไปและชนิดที่หายากอย่างกระเจียวสุเทพ ที่ถือว่าเป็นพรรณไม้หาชมยากอีกชนิดหนึ่งของโลก การดำรงอยู่ของพืชชนิดนี้ถือเป็นดัชนีชี้วัดสำคัญถึงความสมบูรณ์ของระบบนิเวศป่าดอยสุเทพ-ปุย เนื่องจากมีสถานะเป็นพืชเฉพาะถิ่นที่มีขอบเขตการกระจายพันธุ์จำเพาะ พบเฉพาะบริเวณอุทยานแห่งชาติดอยสุเทพ-ปุย จังหวัดเชียงใหม่ โซนป่าผลัดใบและป่าดิบแล้ง ที่ระดับความสูง 400–1,300 เมตรเหนือระดับน้ำทะเลเท่านั้น และมีพื้นที่ป่าอนุรักษ์ของสวนพฤกษศาสตร์สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ เป็นแหล่งพันธุกรรม (Genetic Resource) ที่สำคัญในการอนุรักษ์สายพันธุ์นี้อย่างเป็นระบบ

ดอกไม้ที่วัดความความเปราะบางทางนิเวศวิทยา

โปรแกรมการเดินป่าตามหากระเจียวสุเทพในพื้นที่ป่าอนุรักษ์ของสวนพฤกษศาสตร์สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ เป็นการเดินป่าที่ค่อนข้างต้องใช้ความระมัดระวัง เพราะแม้กระเจียวสุเทพจะอยู่รวมกัน แต่ก็ไม่ได้เป็นพรมทุ่งดอกไม้เหมือนดอกกระเจียวที่จังหวัดชัยภูมิที่สังเกตได้ง่ายเป็นพรมดอกไม้ ทว่ากระเจียวสุเทพจะขึ้นอยู่แซมกลางป่าดิบแล้งที่ใบไม้ร่วงหล่นปกคลุม โดยจะปรากฏเพียงดอกสีม่วงอ่อนแซมขาว แทงช่อดอกขึ้นจากเหง้าใต้ดินในช่วงต้นฤดูฝน ซึ่งเป็นกลไกการปรับตัวเพื่อการสืบพันธุ์หลังสิ้นสุดระยะพักตัวในช่วงฤดูแล้ง

เหตุที่กระเจียวสุเทพเป็นพรรณไม้หายากก็เพราะมีความเปราะบางทางนิเวศวิทยา มีวิวัฒนาการที่จำเพาะต่อระดับความชื้นสัมพัทธ์ในระดับสูงของป่าดิบเขา ส่งผลให้เป็นพืชที่มีความอ่อนไหวต่อการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศและการบุกรุกพื้นที่ป่า ซึ่งแน่นอนว่าปรากฏการณ์โลกร้อน โลกแปรปรวน หรือไฟป่า ย่อมมีผลต่อการดำรงอยู่ของกระเจียวสุเทพอย่างเลี่ยงไม่ได้

และนั่นทำให้องค์การสวนพฤกษศาสตร์ต้องดำเนินการอนุรักษ์ผ่านกระบวนการทางวิทยาศาสตร์ 3 ด้าน ทั้ง การศึกษาวิจัยเชิงลึก เพื่อทำความเข้าใจปัจจัยจำกัดในการเจริญเติบโต การอนุรักษ์ในถิ่นกำเนิด (In-situ Conservation) เพื่อคุ้มครองประชากรพืชในพื้นที่กระจายพันธุ์ดั้งเดิม รักษาพลวัตทางพันธุกรรมในธรรมชาติ และ การอนุรักษ์นอกถิ่นกำเนิด (Ex-situ Conservation) เดินหน้าการขยายพันธุ์ผ่านเทคโนโลยีเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อหรือวิธีทางพืชสวน เพื่อผลิตต้นกล้าที่แข็งแรงสำหรับเป้าหมายสูงสุดคือการฟื้นฟูประชากร (Reintroduction) คืนสู่ป่าธรรมชาติดอยสุเทพ-ปุย อย่างยั่งยืน

อ้างอิง : ข้อมูลจาก นายนิรุจ อุทรา นักประชาสัมพันธ์ องค์การสวนพฤกษศาสตร์ กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม

Fact File

• สำหรับผู้ที่สนใจโปรแกรมเดินป่าตามหากระเจียวสุเทพ ติดตามรายละเอียดได้ที่ สวนพฤกษศาสตร์สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ www.facebook.com/qsbgcm