ยาโยอิ คุซามะ ศิลปินแนวอาวองการ์ดชาวญี่ปุ่น ผู้เปลี่ยนภาพหลอนเป็นศิลปะลายจุดระดับโลก

ยาโยอิ คุซามะ (Yayoi Kusama) ศิลปินแนวอาวองการ์ด (avant-garde) ชาวญี่ปุ่น ผู้ได้รับการขนานนามว่าเป็น “เจ้าแม่แห่งลายจุด” (Polka Dot Queen) จากผลงานซิกเนเจอร์ที่เต็มไปด้วยลายจุด ลวดลายตาข่าย และรูปฟักทอง เสียชีวิตในวัย 97 ปี ที่โรงพยาบาลในกรุงโตเกียวเมื่อวันที่ 14 สิงหาคม พ.ศ.2569 ตามประกาศอย่างเป็นทางการของมูลนิธิและพิพิธภัณฑ์ยาโยอิ คุซามะ Sarakadee Lite ชวนย้อนรอยไปรู้จักเส้นทางศิลปินของ ยาโยอิ คุซามะ อีกสักครั้ง

01 ศิลปะลายจุดเพื่อการลบเลือนตัวเอง

ลายจุดที่กลายมาเป็นเอกลักษณ์ในงานของ ยาโยอิ คุซามะ นั้นเกิดจากประสบการณ์ภาพหลอนตั้งแต่วัยเด็กที่เธอมักเห็นภาพหลอนเป็นจุดๆ และสิ่งรอบตัวที่ไม่มีชีวิตกลายเป็นมีชีวิตและพูดกับเธอได้ เช่น ฟักทอง ที่ปลูกในฟาร์มเพาะเมล็ดพันธุ์พืชอันเป็นธุรกิจของครอบครัวในเมืองมัตสึโมโตะ และต่อมาปรากฏอยู่ในผลงานศิลปะของเธอในฐานะรูปแบบหนึ่งของการบำบัดอาการทางจิตหรือสิ่งที่เธอเรียกว่า “การลบเลือนตัวตน” (self-obliteration) โดยเชื่อว่าการทำลายตัวตนเป็นหนทางหนึ่งสู่ความสงบ ต่อมาเมื่อย้ายไปอยู่ที่นิวยอร์กในค.ศ.1957 เธอได้สร้างชื่อเสียงจนกลายเป็นหนึ่งในศิลปินหัวก้าวหน้า (Avant-Garde) แห่งยุค 60s

02 เมื่อโรงพยาบาลคือบ้านที่พำนัก

ยาโยอิ คุซามะ ย้ายกลับมาที่ญี่ปุ่นใน ค.ศ.1973 และเข้ารับการรักษาในโรงพยาบาลทางจิตเวชด้วยความสมัครใจตั้งแต่ ค.ศ.1977 หลังจากนั้นได้เปิดพิพิธภัณฑ์ของตนเองเมื่อ ค.ศ. 2017 ในกรุงโตเกียวซึ่งตั้งอยู่ใกล้กับสตูดิโอและโรงพยาบาลที่เธอพำนักอยู่

03 ฟักทอง อีกชิ้นงานเพื่อเยียวยา

นับตั้งแต่ทศวรรษ 1990 เป็นต้นมา ลายจุดและลวดลายฟักทองของเธอได้กลายเป็นเอกลักษณ์ที่ทำให้ผู้คนจดจำสไตล์ของเธอได้ในทันทีพร้อมกับภาพจำของเธอเมื่อปรากฏตัวในที่สาธารณะด้วยลุคในชุดลายจุดและวิกผมหน้าม้าสีแดง ครั้งหนึ่ง ยาโยอิ คุซามะ ได้เคยกล่าวไว้ในหนังสืออัตชีวประวัติ Infinity Net ว่า “ฉันหลงเสน่ห์ในธรรมชาติของฟักทองที่มีรูปทรงน่าดึงดูดใจ สิ่งที่ฉันชื่นชอบที่สุดคือความไม่เสแสร้งอย่างเต็มใจ และความสมดุลของจิตวิญญาณอันหนักแน่นของฟักทอง”

04 Infinity Mirror Room ห้วงจักรวาลนิรันดร์

นอกจากประติมากรรมฟักทองอันโด่งดังแล้ว อีกหนึ่งผลงานเลื่องชื่อคือ “Infinity Mirror Room” ซึ่งเป็นงานศิลปะจัดวางครอบคลุมพื้นที่ในห้องที่ให้ผู้ชมเข้าไปสัมผัสประสบการณ์กับภาพของจักรวาลระยิบระยับที่สะท้อนซ้ำอย่างไร้ที่สิ้นสุดบนกระจก พร้อมแสงไฟ LED ดวงเล็กหลากสีที่ช่วยสร้างบรรยากาศเสมือนอยู่ท่ามกลางห้วงจักรวาลนิรันดร์

05 งานคอลแลประดับโลกกับ หลุยส์ วิตตอง

นอกจากนี้ ยาโยอิ คุซามะ ยังคอลแลปกับแบรนด์แฟชั่นระดับโลก หลุยส์ วิตตอง ในค.ศ.2012 ในการถ่ายทอดซิกเนอเจอร์งานศิลปะของเธอสู่แฟชั่นไอเท็มและประสบความสำเร็จอย่างท่วมท้นทำให้กลายเป็นไอคอนิกคอลเลคชันของแบรนด์มาจนถึงปัจจุบัน และนำไปสู่การคอแลปครั้งที่สองในค.ศ.2023 ด้วยการนำลาย Painted Dots, Metal Dots, Infinity Dots, และ Psychedelic Flower มาถ่ายทอดลงบนสินค้าทุกหมวดของแบรนด์กว่า 450 ไอเท็มซึ่งถือว่าเป็นคอลเลคชันที่ทำงานร่วมกับศิลปินที่ใหญ่สุดของหลุยส์ วิตตอง

06 Dots Obsession New Century จัดแสดงในไทย

ในประเทศไทย ผลงานของคุซามะเคยนำมาจัดแสดงที่ 100 Tonson Gallery ใน ค.ศ. 2005 ประกอบด้วยงานศิลปะจัดวางลูกโป่งลายจุดชื่อ “Dots Obsession New Century” คอลเลคชันภาพพิมพ์ silkscreen และ etching รวมไปถึงรถยนต์ Mini สีเหลืองลายจุดสีดำชื่อ “Dots Obsession” ซึ่งเป็นผลงานที่เจ้าแม่ลายจุดออกแบบขึ้นในค.ศ. 2004 สำหรับโครงการ ART × MINI Cars ของ Mori Art Museum ซึ่งเชิญศิลปินญี่ปุ่น 5 คนมาสร้างสรรค์รถ Mini One รุ่นพิเศษก่อนนำไปประมูลเพื่อการกุศล

07 ประติมากรรมฟักทองยักษ์ในไทย

นอกจากนี้ในเทศกาล Bangkok Art Biennale ครั้งแรกใน ค.ศ. 2018 ยังมีการจัดแสดงผลงานของคุซามะ ประกอบด้วย ประติมากรรมฟักทองเป่าลม 14 ลูกแขวนอยู่บริเวณพื้นที่กลางห้างเซ็นทรัลเวิลด์ และ ประติมากรรมฟักทองขนาดใหญ่อีก 2 ชิ้นที่สยามพารากอน

08 พิพิธภัณฑ์ยาโยอิ คุซามะ

ปัจจุบันผลงานของคุซามะส่วนใหญ่จัดแสดงที่ พิพิธภัณฑ์ยาโยอิ คุซามะ ในกรุงโตเกียว และนิทรรศการล่าสุดและจัดแสดงถึง 30 สิงหาคม 2026 คือ Kusama’s Pop นำเสนอผลงานที่ใช้สีสด รูปทรงเรียบง่าย การทำซ้ำ และลวดลายจุด เชื่อมโยงกับวัฒนธรรมการบริโภคและกระแส Pop Art ที่เฟื่องฟูในนิวยอร์กช่วงทศวรรษ 1960 ซึ่งเป็นช่วงที่คุซามะพำนักอยู่ที่นั่น

อ้างอิง: https://yayoikusamamuseum.jp/en/